Kıyafet, yalnızca bir kumaş parçası olmanın ötesinde, bir insanın dünyaya bıraktığı en sessiz izlerden biridir. Aileler arasında bu durum oldukça iyi bilinir. Annenin hırkası, babanın kravat kutusu, anneannenin çeyizinden kalma işlemeli örtüler ve danteller… Bu eşyalar, atılmaya ya da birine verilmeye uygun görülmez. Ne yapılacağı konusunda bir belirsizlik söz konusudur ve çoğu zaman bu eşyalar, dolabın ya da sandığın derinliklerinde unutulmaya terk edilir. Peki, ya bu kıyafetleri giyersek? Onların üzerine geçersek, ne gibi hisler doğar?
Kıyafet, insanın en mahrem örtüsüdür. Cildimizle temasa geçen, bedenimizin hatlarını alan ve duygularımızı da üzerine taşıyan bir unsurdur. Bu nedenle, sevdiğimiz birinin giysisini almak, onun hatırasını canlı tutmak gibidir. Dolapta bir kenarda bekleyen annenizin yazması, açıldığında size onun sıcak kokusunu getirir. Babanızın cumartesi günleri giydiği kahverengi hırka, ona bakınca, bir hafta sonu sabahının anılarını canlandırır. Bu bir sihir değil, beynin doku, koku ve renk üzerinden kurduğu derin bir bağdır.
Kıyafet, insanın dünyaya bıraktığı en sessiz izdir. Taşa kazınmaz, kâğıda yazılmaz; fakat yıllar boyu bir omuzda asılı kalabilir. Sevdiğimizle olan bu bağ, onunla konuşmanın başka bir yoludur. Türkiye’de yas dönemlerinin kendine özgü bir kıyafet dili mevcuttur. Vefat sonrası ilk dönemlerde genellikle siyah giyilir veya renkten kaçınılır. Bu, toplumun kaybı sahiplenişinin görünür bir ifadesidir. “Yas tutuyorum” demeye gerek kalmadan, kıyafet bu durumu ifade eder.
Anadolu’nun birçok bölgesinde, özellikle kırsal alanlarda, vefat eden kişinin giysileri yoksullara dağıtılır. Bu, bir hayır ve dua olarak kabul edilir; “Onun namına, üstünde gez” denir. Kıyafet, böylelikle hem bir anı hem de iyilik taşıyıcısı haline gelir. Giyen kişi genellikle birbirini tanımadığı halde, aynı kumaş farklı omuzlarda bir iyilik zinciri oluşturur. Karadeniz’de yas rengi bazen siyahın yanı sıra koyu lacivert ve mor olarak da kendini gösterir; Güneydoğu’da ise yas yemeklerinde kadınlar başlarını örter ve renk tercihinde katı kurallar uygulanır. Ege Bölgesi’nde yas süresi kültürel anlayışa göre değişiklik gösterebilir; siyah giyme dönemi bir törenle sona erdirilebilir. Her bölgenin yas kıyafeti üzerindeki anlatımı, o coğrafyanın yas anlayışını yansıtır.
Şehirlerde ise tablo farklıdır. İstanbul’daki bir evde annenin dolabını boşaltmak, Erzurum’daki bir evde ninelerini defnettikten sonra çeyiz sandığını açmakla kıyaslanamaz. Her bir durumun kendine özgü bir ağırlığı vardır. Fakat ortak olan bir gerçek vardır: O kıyafetler, yalnızca kumaş değildir.
Osmanlı döneminde yas kıyafetleri daha katı kurallara sahipti. Kadınlar, beyaz veya koyu renk giysiler tercih eder, süs takmazlardı. Saray çevresinde yas süresi, hiyerarşiye bağlı olarak belirlenirdi; padişahın yakınları için uzun süre siyah giyilirdi. Bu katı kurallar zamanla esnese de, kıyafetin acıyla ve yaşla konuştuğu derin dil asla kaybolmamıştır.
YASIN DÜNYA ÇAPINDAKİ ANLAMI
Yas, evrensel bir insan deneyimidir, fakat her kültür onu farklı renk ve biçimlerle dile getirir. Batı kültüründe siyah, yas ve hüzünle özdeşleşmiştir. Viktorya döneminde İngiltere’de yas kıyafetleri bir sosyal kod haline gelmişti. Kraliçe Victoria, 1861’de eşini kaybettikten sonra 40 yıl boyunca siyah giydi ve bu, onun yasını simgeler hale geldi. O dönemde dul kadınların kıyafet renkleri belirli bir süreye göre değişiyor, önce griye, ardından mora geçiliyordu.
Japonya’da yas rengi genellikle siyahtır; ancak Shinto cenaze törenlerinde beyaz da kullanılmaktadır. Beyaz, saflığı ve ölümden sonraki geçişi temsil eder. Güney Asya’nın bazı bölgelerinde, özellikle Hindistan ve Kamboçya’da yas rengi tamamen beyazdır; çünkü beyaz, ruh dünyasında aydınlık simgeler. Meksika’da ise “Ölüler Günü” (Día de los Muertos) kutlaması, rengarenk bir etkinliktir; parlak sarılar, kırmızılar ve çiçeklerle sevilen kişiyi hatırlamak için süslemeler yapılır. Bu kültürde ölüm, hüznün değil, dönüşümün bir parçası olarak görülmektedir.
